Patroni naszych ulic: generał Józef Haller

Jedna z ulic Wąbrzeźna nosi imię gen. Józefa Hallera. To jego oddziały wyzwoliły miasto w 1920 roku. Przybliżamy sylwetkę dowódcy „Błękitnej Armii”.

Józef Haller urodził się 13 sierpnia 1873 w majątku Jurczyce pod Krakowem. Co ciekawe, pochodził w prostej linii od Jana Hallera, księgarza i właściciela pierwszej w Polsce oficyny wydawniczej w XVI wieku. 

Józef był wychowywany w duchu patriotyzmu i w głębokiej religijności. W 1882 jego rodzina przeniosła się do Lwowa, gdzie rozpoczął naukę w gimnazjum niemieckim. Po jego ukończeniu wstąpił do wojskowej Niższej Szkoły Realnej w Koszycach, a następnie do prestiżowej Wyższej Szkoły Realnej w Hranicach. Później studiował na wydziale artylerii Akademii Technicznej w Wiedniu.

Pełnił służbę w Lwowie, Krakowie, Stanisławowie i ponownie we Lwowie w 31 pułku artylerii. Pełnił funkcję instruktora, a następnie komendanta w jednorocznej ochotniczej szkole oficerskiej artylerii. Przeprowadził reformę nauczania. Wprowadził do szkół oficerskich język polski, powołując się na uchwały parlamentu wiedeńskiego, które dopuszczały częściowe używanie go.

Po wystąpieniu z wojska Haller poświęcił się pracy społecznej. Działał aktywnie w ruchu spółdzielczym, gdzie osiągnął znaczące sukcesy. Związał się także z powstającym od 1911 ruchem skautowym i Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół”. Zajmował się tam m.in. militaryzacją, a także spolszczeniem ruchu skautowego i przekształceniem go w harcerstwo. Intensywnie pracował jako instruktor wojskowy: zakładał drużyny Sokoła, organizował tajne kursy żołnierskie, podoficerskie i oficerskie dla młodzieży polskiej. W 1913 r. wraz z kolegami opracował wzory oznak i terminów harcerskich, z których wiele obowiązuje do dzisiaj. Szczególny wkład wniósł w stworzenie Krzyża Harcerskiego, proponując połączenie w nim wzoru krzyża maltańskiego z polskim Virtuti Militari.

W czasie I wojny światowej organizował polskie wojsko. Objął stanowisko dowódcy II Brygady Legionów Polskich. W 1918 roku, protestując przeciwko postanowieniom traktatu brzeskiego, wraz z podległą mu brygadą i innymi oddziałami polskimi przebił się przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą i połączył się z polskimi formacjami w Rosji. Następnie przedostał się do Francji, gdzie stanął na czele tzw. „Błękitnej Armii”. 

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w październiku 1919 r., Hallerowi powierzono dowództwo Frontu Pomorskiego, utworzonego w celu pokojowego zajęcia Pomorza. Zgodnie z planem,  rozpoczęło się to 17 stycznia 1920 od Golubia. Poszczególne miejscowości przejmowano od wycofujących się wojsk niemieckich aż do 11 lutego 1920 r., kiedy to ostatni żołnierze opuścili Gdańsk.

W 1920 r. Haller otrzymał funkcję Generalnego Inspektora Armii Ochotniczej, w zorganizowaniu której miał duże zasługi. W czasie bitwy warszawskiej dowodził Frontem Północnym. Wchodził też w skład Rady Obrony Państwa. 

W okresie międzywojennym był aktywnym działaczem organizacji społecznych. Wycofał się z aktywnego życia politycznego. W latach 20., wraz z żoną Aleksandrą i synem Erykiem, osiedlił się w majątku Gorzuchowo koło Chełmna. 

W latach 1936–1939 był jednym z organizatorów i przywódców opozycyjnego wobec rządu Frontu Morges. Po wybuchu II wojny światowej przedostał się przez Rumunię do Francji. W czasie wojny pełnił funkcję ministra bez teki oraz ministra oświaty. Po zakończeniu konfliktu zbrojnego Józef Haller zdecydował się pozostać na emigracji i osiedlił się na stałe w Londynie, gdzie zmarł 4 czerwca 1960 w wieku 86 lat.

opr. (Szyw)

fot. zbiory prywatne